Հակահայկական վանդալիզմի դաժան կերպարը՝ Թուրքիայում

Մշակութային ջարդ, վանդալիզմի բնորոշ օրինակը՝ Թուրքիայում
Հայոց ցեղասպանութեան տարիներից սկսած մինչեւ այսօր Թուրքիայի ֆաշիստական իշխանութիւնը կազմակերպել եւ իրագործել է սիստեմատիկ հակահայկական վանդալական մի ծրագիր, յատուկ կարգաւորութեամբ, այնպէս որ՝ անցեալ տասնեակ տարիներում լայնատարած ու կազմակերպւած ընթացքով փորձել է ոչնչացնել կամ չէզոքացնել հայկական պատմա-մշակութային ժառանգութիւնները: Ջարդի հետեւանքով զոհւած ժողովրդի կանգուն մնացած պատմական ու կրօնական յուշարձանները թուրքերին դժւար կացութեան մէջ էին դրել. նրանք գիտէին, որ կոթողների թիւը ինչքան շատ լինի, պատմութիւնը կեղծելու պայքարը նոյնչափ աւելի դժւար ընթացք կունենայ:
1912-1913 թւականներին թրքական կառավարութեան ներքին գործերի նախարարութիւնը Կ.Պոլսոյ հայոց պատրիարքարանին յանձնարարում է, որ կայսրութեան տարածքում գտնւող հայկական գործող վանքերից ու եկեղեցիներից մի ցուցակ կազմի: Համաձայն Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանեանի կազմած վիճակագրութեան՝ 1912 թւականին Արեւմտեան Հայաստանում գործող հայկական վանքերի ու եկեղեցիների թիւը հասնում եր 2200-ի:
Դոկտ. Ռայմոնդ Գէորգեանը 1992 թւականին Փարիզում հրատարակած իր լայնածաւալ հաւաքածոյում (Les Arméniens dans l'Empire Ottoman à la veille du génocide), հիմք ունենալով Ստամբուլի հայոց պատրիարքարանի 1913 եւ 1914 թւականների չհրատարակւած արխիւները, ցուցակագրել է 2538 եկեղեցի, 451 վանք եւ շուրջ 2000 դպրոց: Մեր օրօք, Ստամբուլից դուրս, հայերս ունենք միայն 6 եկեղեցի, ոչ մի վանք եւ ոչ մի դպրոց: Իրօք ի՞նչ է կատարւել միւս 2500 եկեղեցիներին ու մնացած հայկական կառոյցներին:
Իրականութիւնն այն է որ այս կառոյցները ենթարկւել են դիտաւորեալ աւերման, արհամարանքի, անփութութեան ու իւրացման, այնպէս որ՝ դրանք ընդհանրապէս զրկւել են որպէս ազգային մասնիկներ ճանաչւելուց. իհարկէ սա այն կոթողներին չի վերաբերում, որ գտնւում են Ստամբուլում, քանի որ այս քաղաքն ունի տուրիստական արժէք ու դեռ պարունակում է իր մէջ որոշակի քանակութեամբ հայութիւն: Այդ քաղաքականութիւնը պարզապէս հակասում է 1923-ի Լօզանի պայմանագրի 38-ից մինչեւ 44-րդ յօդւածներին, որոնց համաձայն՝ պիտի պահպանւեն փոքրամասնութիւնների իրաւունքները:
1974 թւականի ԻՒՆԵՍԿՕ-ի տւեալների համաձայն՝ 1915 թւականից յետոյ կանգուն մնացած 913 շինութիւններից 464-ը ամբողջովին ոչնչացւել են, 252-ը՝ վերածւել աւերակների, իսկ 197-ը վերականգնման լուրջ կարիք ունեն:
Թուրքիայի կառավարութիւնը այսպէս է պատճառաբանում, թէ հայկական յուշարձանները աւերւել են յարակից գօտւոմ տեղի ունեցած երկրաշարժերի հետեւանքով: Սակայն զարմանալի երեւոյթ է, որ սելջուկեան յուշարձանները, հակառակ հայկականներին, կանգուն են մնում երկրաշարժերից ու չեն աւերւում:
Ուշագրաւ է, որ իրագործւած աւերածութիւնները չեն սահմանւում միայն պատմական Հայաստանի տարածքներում, այնպէս որ՝ 1997 թւականին Կիպրոսի բռնագրաւած տարածքում Նիկոսիայից 30 կմ. հիւսիս-արեւելք գտնւող Ս.Մակարայ վանքը թալանւել ու ամբողջովին աւերւել է:

Կոտորածի տարիներում իրագործւած վանդալիզմը
Համաձայն անվիճելի փաստերի՝ կոտորածի տարիներում երիտթուրքերի կառավարութիւնը ձգտում էր ոչնչացնել հայկական քաղաքակրթութեան բոլոր նշանները: Եղեռնի տարիներում, այսինքն՝ 1915-ից մինչեւ 1920-ականների սկիզբը (համարեա 1923-ը), բազմաթիւ եկեղեցիներ, վարչական կառոյցներ եւ բնակարաններ թալանւեցին, հրկիզւեցին կամ պայթեցւեցին: 1915-ից մինչեւ 1923 թւականը շուրջ 1000 հայկական եկեղեցիներ ու վանքեր հողի հետ հաւասարւեցին եւ համրեա թէ 700 կրօնական կառոյցներ կիսաքանդւեցին:
Բացի բոլոր հայկական սեփականութիւններից, որոնք ջարդի օրերում աւերի ենթարկւեցին (ինչպէս Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեանը պատկանող կառոյցները՝ Սիսում), 1923-ից երբ հայ բնակչութեան մեծամասնութիւնը արդէն սպանւել կամ տեղահան էր եղել ներկայ Թուրքիայի հողամասերից, հայկական պատմա-մշակութային յուշարձանները, որոնք մեր 20-դարեայ գոյութեան փաստերն էին Փոքր Ասիայում, սիստեմատիկ կերպով աւար ու աւեր դարձան:

Պայթումների ու զինավարժութիւնների թիրախ դարձաց յուշարձաններ
Բազմաթիւ են օրինակները այն վանքերի ու եկեղեցիների, որոնք պայթուցիկների կամ հրետանու օգնութեամբ եւ նամանաւանդ զինավարժութիւնների ժամանակ ոչնչացւել են: Օրինակ՝ Թուրքիա-Հայաստան սահմանում նախկինում կանգնած էր Խծկոնքի վանքը (10-11-րդ դարեր)՝ իր շրջապատող հինգ փոքրիկ եկեղեցիներով: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից յետոյ վանքի մեծ մասը դինամիտի օգնութեամբ քանդեցին: Այդ հինգ եկեղեցիներից այժմ կանգուն է մնացել միայն մէկը (Ս.Սարգիս եկեղեցին), չնայած որ եկեղեցու պատերը մի քանի տեղից քանդել են:
Թուրքիա-Հայաստան սահմանից ոչ-հեռու կանգուն էր Տեկորի եկեղեցին (5-րդ դար)՝ իր բացառիկ վիմագրերով, որոնք համարւում էին հայկական ճարտարապետութեան ամենահին օրինակները (455 թ.): 1956 թւականին Տեկորը թիրախ է դառնում թրքական բանակի հրետանային վարժութիւնների ժամանակ:
Թուրքիայի արեւելեան տարածքում գտնւող Ս.Բարթուղիմէոս առաքեալի վանքը, որ կառուցւել էր առաքեալի նահատակութեան վայրում եւ համարւում էր հայ ժողովրդի ու Քրիստոնեայ աշխարհի կարեւորագոյն սրբավայրերից մէկը, 1962 թւականին թրքական բանակի կողմից պայթեցւեց:
1960-ական թւականներին Ս.Կարապետի վանքը, որ մի անգամ 1915-ին թալանւել ու մասամբ աւերւել էր, բանակի հրետանային զինավարժութիւնների հետեւանքով՝ վերածւեց քարակոյտի: Հետագայում քարերը նոյն տարածքում առաջանալիք գիւղի շինարարական աշխատանքներին օգտագործւեցին:

Շինարարկան աշխատանքների պատրւակով աւերումներ
Թուրքերը շինարարական աշխատանքների, ինչպէս ճանապարհ եւ կամուրջ կառուցելու պատրւակով եւս փորձել են ոչնչնացնել հայկական յուշարձանները: Ասում են, թէ Անիի Փրկչի եկեղեցու կառոյցի կէսը քանդել են ճանապարհաշինութեան պատրւակով: Ստամբուլում եւս աւերւել են մի քանի հայկական գերեզմանոցներ, դպրոցներ եւ եկեղեցական սեփականութիւններ՝ հէնց նոյն պատրւակով:

Չվերականգնւած յուշարձաններ
Հակառակ դրան, որ Թուրքիայում պատմական յուշարձանների պահպանման ու վերականգնման կապակցութեամբ յատուկ օրէնք է անցկացւած, բայց տարիներ շարունակ իշխանութիւնը չի թոյլատրել, որ որեւէ նորոգման ու վերականգնման աշխատանք կատարւի, այնպէս որ՝ պատասխանատու հիմնարկները թերացել են նւազագոյն նորոգութիւններ կատարելու խնդրում: Այս քաղաքականութեան պատճառով ինքնաբերաբար սոյն կառոյցները բնական քայքայիչ ազդակների ազդեցութեան ներքոյ ոչնչացման են ենթարկւելու: Այս վտանգը սպառնում է Թուրքիայի բոլոր հայկական եկեղեցիներին:
Աղթամարի Ս.Խաչ եկեղեցու գմբէթում բացւած անցքը, չնայած բոլոր բողոքների, 25 տարուց աւել է, որ նոյնութեամբ մնացել է առանց որեւէ վերականգնման: Գմբէթի փլւելու վտանգից բացի՝ հաւանական է, որ անձրեւի տեղումների ու խոնաւութեան հետեւանքով՝ ներսի որմնանկարներն վնասւեն:
1965 թւականին Քեբան ջրամբարի կառուցման հետեւանքով գոյանալիք արհեստական լիճը սպառնալիք էր դարձել առանձնապէս հինգ կարեւոր յուշարձանների, այսինքն՝ երկու մզկիթների, սիրիական մի փոքր եկեղեցու եւ հայկական երկու եկեղեցիների (դրանցից մէկում կային 10-րդ դարի բացառիկ որմնանկարներ) համար: Երկու մզկիթները քար առ քար տեղափոխւեցին նոր վայր. սիրիական եկեղեցին էլ պեղւեց ու չափագրւեց. իսկ հայկական եկեղեցիները չնայած աւելի հին էին միւս երեք յուշարձաններից՝ անուշադրութեան մատնւեցին:

Գիւղացիների ոտնձգութիւններին զոհ գնացած յուշարձաններ
Աւերման են ենթարկւել զանազան յուշարձաններ, այն պատճառով, որ իշխանութիւնը անտարբերութեամբ կամ խրախուսանքով է մօտեցել գիւղացիների ոտնձգութիւններին: Մերձակայ գիւղերի բնակչութիւնը եկեղեցիների կառոյցում ագուցւած, տաշած քարերը օգտագործել է՝ որպէս պատրաստի շինանիւթեր: Որպէս համապատասխան օրինակ՝ կարելի է նշել Տեկորի եկեղեցին: 1999-ին այս եկեղեցուց միայն մնացել էին շէնքի պատերից մի քանի կտորներ: 1973 թւականին Բիթլիսի թուրքական հոգեւոր դպրոցի մօտ թափւած հայերէն վիմագրերով քարաբեկորներից օգտւել են որպէս շինանիւթ՝ մի մզկիթի վերանորոգման համար:
Միւս կողմից՝ տարիներ շարունակ է, որ Թուրքիայի լրատւամիջոցները տարածում են, թէ «գեաւուռներ»-ի լեզւով գրութիւններ կամ խաչի քանդակ ունեցող քարերի տակ հարուստ հայերը երկիրը թողնելուց առաջ՝ թաքցրել են իրենց ոսկիները: Այսպիսով՝ նախկինում հայաբնակ եղած տարածքներում ներկայ բնակիչները գանձ գտնելու յոյսով քանդում են ինչ-որ հայկական է:

Այլափոխւած յուշարձաններ
Այն պարագայում երբ չի յաջողւել հայկական պատմա-մշակութային կառոյցներն եւ եկեղեցիները ոչնչացնել, թուրքերը փորձել են դրանք վերածել մզկիթի, թանգարանի, բանտի, մարզական կենտրոնի, շտեմարանի, ախոռի կամ ագարակի. օրինակ՝ հարեւան գիւղացիները Սորադիր եկեղեցուց (Վանայ լճի արեւելեան բաժնում) օգտւում են որպէս անասնակերի մթերանոց: Կարսի Ս.Առաքելոց եկեղեցին (10-րդ դար) մի առ ժամանակ գործել է որպէս թանգարան, իսկ 1999 թւականից վերածւել է մզկիթի: Ուրֆայի մայր եկեղեցին փոխակերպւել է թանգարանի:
Օրդու եկեղեցին վերածւել է բանտի եւ դրա հայերէն արձանագրութիւնները վերացւել են: 7-րդ դարի Ծփնի եկեղեցին, որ գտնւում էր նոյնանուն գիւղում, վերանաւանւել է Զիբինի եւ վերածւել՝ մզկիթի: Վարագավանքից, որ 1915 թւականին մեծ աւերածութիւն է կրել, մի առ ժամանակ օգտւեցին որպէս շտեմարան ու գոմ (համալիրի մի մասը), իսկ 1998 թւականին օգտագործելով նրա քարերը՝ կառուցեցին մի մզկիթ՝ նոյն տեղում:

Իւրացւած ու թուրքերին վերագրւած յուշարձաններ
Որոշ պարագաներում պետութիւնը հայկական պատմա-մշակութային ժառանգութիւնները թուրքերին վերագրելով՝ յայտարարել է որպէս «սելջուկեան ճարտարապետութեան» նմուշներ: Այս նպատակով՝ դրանց ինքնութիւնը ձեւափոխելու եւ չէզոքացնելու համար՝ փորձել է վերացնել հայերէնով արձանագրութիւնները եւ խաչերը: Տուրիստը ինչ կիմանայ՝ սա հայկակա՞ն շինութիւն է թէ սելջուկ թուրքերին պատկանող կառոյց: Կոստանդնուպոլիսի Կենտրոնական դպրոցի հայերէն արձանագրութիւնները վերացւեցին: Նման փորձեր կատարւել են Ստամբուլի հայկական եւ նամանաւանդ տուրիստիկ վայրերի, ինչու չէ նաեւ՝ Աղթամարի եւ Կարսի եկեղեցիների վերաբերեալ:

Տեղանունների անւանափոխում
Հայկական յուշարձանների ոչնչացման ծրագրի հետ միասին՝ իշխանութիւնը խստօրէն արգելել է «Հայաստան» բառի օգտագործումը՝ պետական քարտէզներում: 1928-ից թրքական կառավարութիւնը անւանափոխել է Փոքր Ասիայի հայկական տեղանունները, ինչպէս բնակավայրերի (գիւղերի ու քաղաքների), գետերի ու լեռների անունները: Անւանափոխման գործը շարունակւել է նաեւ 1950-ականների վերջերում: Հայկական պատմական անունների 90 տոկոսը փոխւել են, օրինակ Բերդաղը դարձել է Դնլենջէ, Անձաւը՝ Գեօրուշլու, Սեւանը՝ Օրթաջա, Արէնը՝ Գեօլդուզլու, Աղթամարը՝ Աքդամար (սպիտակ երակ), Անին՝ Անը (յուշ), եւ Արարատ լեռը՝ Աղրըդաղ:

Աղբիւրներ
- Հայկական պատմական յուշարձանների իրավիճակը՝ Թուրքիայում

- Exclusive Summary: The Armenian Genocide in The Light of The Genocide Convention

- Memorandum on The Genocide against The Armenians 1915-1923 and The Application of The 1948 Genocide Convention

- When Does Genocide End? The Armenian Case

- When Does Genocide End? The Armenian Case (Holocaust Lecture Series)

Այս յօդւածը նաեւ տպագրւել է Ալիք օրաթերթում:
«Ալիք» Յունիսի 13, 2006 (Ա. բաժին)
«Ալիք» Յունիսի 14, 2006 (Բ. բաժին)
«Ալիք» Յունիսի 15, 2006 (Գ. բաժին)
«Ալիք» Յունիսի 17, 2006 (Դ. բաժին)

Վանդալիզմի դաժան կերպարը՝ աշխարհի պատմութեան էջերում

Նախաբան
Վերջերս Նախիջեւանում իրագործւած վանդալական ակտերը վերարթնացրեցին այն մտահոգութիւնը, թէ քաղաքակրթութիւն կործանող իշխանութիւնները, ինչպէս պատմութեան խորքից սկսած, այսօր եւս ոչնչացման ենթարկելով մեր ժողովրդի պատմա-մշակութային յուշարձանները փորձում են պատմութիւնը սրբագրել: Երէկ՝ Թուրքիայում եւ այսօր՝ Ադրբեջանում ու Վրաստանում: Հայութեան դէմ վանդալիզմի ընթացքը աւելի ռասիստական ու հակաքաղաքակրթական բնոյթ է ստացել՝ մանաւանդ մատնանշւած երկրներում: Ինչպէ՞ս կարելի է հանդուրժել այդ երկիրների ծայրայեղ աւերչատենչութիւնը՝ հայկական եկեղեցիների, վանքերի, գերեզմանոցների, խաչքարերի եւ միւս յուշարձանների նկատմամբ: Ուստի՝ սոյն ընթացքը կանխելու կամ գոնէ մեղմելու նպատակով՝ հարկաւոր է գրչի զէնքով պայքարի դուրս գալ հայութեան նկատմամբ գործադրւող վանդալիզմի դէմ:

Վանդալիզմը՝ իբրեւ մի տերմին
Ընդհանրապէս, «վանդալիզմութիւն» կամ «վանդալիզմ» (vandalism) բառն օգտագործւում է համաստիճան բարբարոսութեան կամ վայրագութեան եւ այն նշանակում է միտումնաւոր ու դիտաւորեալ վնասմունքի, քայքայման, ոչնչացման կամ թալանման ենթարկել որեւէ կառոյց, կոթող կամ յուշարձան եւ այլն: Վանդալիզմը կրկնակի կարեւորութիւն է ստանում, երբ քայքայւած կամ ոչնչացւած կառոյցը ունենում է գեղարւեստական կամ պատմամշակութային նշանակութիւն:
Տերմինն՝ ունի ընդարձակ եւ բազմակողմանի կիրառութիւն, այնպէս որ՝ համաձայն իր դրդապատճառի՝ կիրառում է անձնական, սոցիալական, ինչպէս անարխիստական, նաեւ ռազմական, քաղաքական, կրօնական ծայրայեղականութեան, ֆինանսական ու ռասիստական պատճառներով իրագործւած աւերածութիւնները: Այդ առումով՝ հասարակական անկանոնութիւնները, որոնց արդիւնքում հանրային կամ անձնական սեփականութիւնները կրում են վնասւածքներ կամ աւերման են ենթարկւում դառնում են վանդալիզմի օրինակ, ինչպէս վերջերս, ականատես ենք եղել, թէ ինչպէս ֆուտբոլի որոշ մրցութիւններում ինչ-որ ֆանատիկներ վնասներ են հասցնում հանրակառքերին եւ ջարդ ու փշուր անում ապակիները:

Երբեմն վանդալիզմը կարեւորութիւն է ստանում ոչ թէ քրէական իմաստով, այլ՝ որպէս խորհրդանիշ քաղաքական անցումների ու իշխանութիւնների փոփոխման: Նման նշանակութիւն է ունեցել շահի արձանի վայր գցելը 1979-ի Իրանի յեղափոխութեան օրօք, կոմունիզմը խորհրդանշող կոթողները ոչնչացնելը խորհրդային կարգերի փլուզումից յետոյ՝ Ռուսաստանում եւ վերջերս, Սադդամ Հուսէյնի արձաններն ու պատկերները ոչնչացնելը՝ Իրաքում, երբ ամերիկեան ու անգլիական բանակները պարտութեան մատնեցին տիրող վարչակարգին:
Բայց համաշխարհային չափանիշով գլխաւորապէս վանդալիզմը ճանաչւած է իբրեւ անմարդկային եւ բարբարոսական վերաբերմունք, այնպէս որ՝ արժանանում է բողոքի եւ դատապարտութեան, ի մասնաւորի երբ կազմակերպւում ու իրագործւում է մոլեռանդ խմբերի, կուսակցութիւնների կամ իշխանութիւնների միջնորդութեամբ, որոնք համապատասխան գաղափարախօսութեան տէր են:

Վանդալիզմը՝ ելած պատմութեան խորքից
Աշխարհի պատմութեան մէջ կան անհամար օրինակներ, որոնցում բազմաթիւ նշանակալի յուշարձաններ եւ գեղարւեստական ստեղծագործութիւններ ոչնչացւել կամ կողոպուտի են ենթարկւել՝ մանաւանդ պատերազմների ընթացքում: Քանի հազար տարի առաջ, երբ մարդս գիւղերում ու քաղաքներում բնակւելով՝ փորձեց ապրել հասարակական կեանք, աւելի յարմար պայմաններ եւ միջոցներ ձեռք բերելու նպատակով սկսեց շահատակել մերձակայ հարեւանութիւնները, ուր պարտութեան մատնելու պարագայում՝ կողոպուտի ու աւերման էր ենթարկում նրա սեփականութիւնները: Իհարկէ, չպէտք է մոռանալ նաեւ այն հանգամանքները, երբ մի իշխանութիւն փոխարինում էր միւսին եւ ուստի՝ աւերման ու ոչնչացման էր ենթարկում կործանւած իշխանութեան պատկանող բոլոր խորհրդանիշերը:
Մինչեւ մի քանի հարիւր տարի առաջ նման վերաբերմունքը համարւում էր ընդունելի, ինչու չէ նաեւ՝ սպասելի: Հնադարեան ժամանակներում գեղարւեստական սեփականութիւնները ոչնչացնելն ու թալանելը մի սովորական իրադարձութիւն էր: Օրինակ՝ երբ հռոմէացիները Քրիստոսից երկու հարիւր տարի առաջ, պարտութեան մատնեցին յոյներին, առանց գթութեան թալանեցին անհամար յունական մշակութային սեփականութիւններ: Նրանք այդ բոլորը կատարեցին յաղթականօրէն եւ փառաբանութեամբ՝ այն համարելով իրենց արդար իրաւունքը: Խաչակրած արշաւանքների ընթացքում հազարաւոր մշակութային սեփականութիւններ աւերման ենթարկւեցին: Միջնադարեան ժամանակաշրջանում աւերածութիւնն ու թալանը եւս համարւում էր յաղթողի արդար իրաւունքը, ուստի՝ այս շրջանի պատմութեան մէջ հանդիպում ենք վանդալիզմի բազմաթիւ օրինակների:
Վանդալիզմի ամենախորհրդանշող պատմական օրինակը հէնց իրենք Վանդալներն (vandals) էին, որոնք լինելով արեւելեան Գերմանիայի անքաղաքակիրթ ցեղերից՝ 5-րդ դարում հիւսիսային Աֆրիկայի շրջանում հիմնում են մի պետութիւն եւ արշաւելով Հռոմի կայսրութեան տարծքները՝ 455 թւականին գրաւում են Հռոմը եւ երկու շաբաթ կողոպուտից ու աւերումից յետոյ՝ իրենց հետ վերցնելով արժէքաւոր աւարները՝ թողնում եւ հեռանում են: Վանդալիզմ բառն առաջացել է հէնց այս ցեղանունից:

Առաջին անգամ Ֆրանսիայի յեղափոխութեան օրօք, 1794-ին էր, երբ Հենրի Գրեգուարն (Henri Grégoire) Յեղափոխական համաժողովին ուղղած իր զեկոյցում իբրեւ մի տերմին եւ յատուկ իմաստով օգտւեց վանդալիզմ բառից, քննարկելու յեղափոխական բանակի ինչ-ինչ արարքները:

Վանդալիզմը՝ 20 եւ 21-րդ դարում
Ժամանակի առումով էր, որ մարդս հասկացաւ գեղարւեստական ու պատմա-մշակութային սեփականութինների չափազանց արժէքը եւ կարեւորութիւնը՝ նամնաւանդ ազգայնական ինքնութեան իմաստով: Դրա արդիւնքում 20-րդ դարում բազմաթիւ կոնւենցիաներ եւ տարբեր երկկողմանի համաձայնագրեր են վաւերացւել ու ստորագրւել, չնայած ստորագրող կողմերը շարունակ դրանք խախտել են, այնպէս որ՝ հէնց մեր օրերում ականատէս ենք, թէ ինչպէս Թուրքիայում, Ադրբեջանում, Վրաստանում եւ նման երկրներում շարունակւում է վանդալիզմը՝ պետական մակարդակում:
Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում էր, երբ համաշխարհային հանրութիւնն անդրադարձաւ, որ մշակութային սեփականութիւնները կողոպուտներից ու աւերումներից պիտի պահպանւեն: Ուստի՝ ռազմական ուժերի կողքին նկատի առնւեց արւեսի յատուկ պահակների բաժին, չնայած պատերազմի տարիներում երկու կողմերն էլ պատմա-մշակութային յուշարձաններն ու թանգարանները լայնածաւալօրէն կողոպտեցին եւ քայքայեցին: Հէնց այս տարիներում եւ դրանից յետոյ էր, երբ Թուրքիան հայերի ջարդի կողքին՝ իրագործեց սիստեմատիկ հակահայկական վանդալական մի ծրագիր, որին պիտի անդրադառնանք յաջորդ բաժնում:
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներից սկսեալ առ այսօր իրագործւած տարբեր վանդալական ակտերից կարելի է համառօտ յիշել մի քանիսը, որոնք միջազգային բողոքների առարկայ են դարձել:

Հիտլերեան Գերմանիան եւ վանդալիզմը
Հիտլերեան Գերմանիայի նացիստական պետութիւնը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներում կողոպուտի է ենթարկել բռնագրաւած երկրների գեղարւեստական եւ պատմա-մշակութային սեփականութիւնները: Բայց դրանից ցաւալին հրեայ փոքրամասնութեան դէմ իրագործւած վանդալութիւններն էին: 1938-ի Նոյեմբերի 9-ի գիշերը (նաեւ Նոյեմբերի 10-ի վաղ առաւօտեան) ընդհանուր Գերմանիայում եւ Աւստրիայում նացիստական կառաւարութիւնը հրեայ համայնքին պատկանող ունեցւածքերի եւ վաստակավայրերի նկատմամբ իրագործեց մի սարսափելի վանդալական ծրագիր, որը գերմաներէն կոչւում էր Die Kristallnacht այսինքն «Ջարդւած ապակիների գիշեր» (Night of Broken Glass): Եւ այսպէս՝ 1574 սինագոգ, բազմաթիւ հրէական գերեզմանատներ, հրեաներին պատկանող աւելի քան 7000 վաճառախանութներ եւ 29 մեծ վաճառանոցներ վնասներ կրեցին ու որոշ դէպքերում աւերման ենթարկւեցին: Մինչ այդ՝ Վիենայում կային 94 սինագոգ ու աղօթատեղի, որոնց մեծամասնութիւնը Die Kristallnacht-ի հետեւանքով՝ մասամբ կամ ամբողջովին աւերւեց:

Մոլեռանդական վանդալիզմը՝ Աֆղանստանում
21-րդ դարը հէնց սկզբում ականատես եղաւ վանդալիզմի ամենադառն դէպքերից մէկին, որը համաշխարհային ուշադրութեան եւ հակազդեցութեան առարկայ դարձաւ: Թալիբները 2001-ի մարտ ամսում, այն օրերում երբ տիրում էին Աֆղանստանի համարեա թէ բոլոր շրջաններին, համարձակօրէն յայտնեցին, թէ մտադիր են ոչնչացնել երկրի տարածքում գտնւող բոլոր արձանները՝ պատճառաբանելով, որ դրանք անցեալում օգտագործւել են իբրեւ կուռքեր ու աստւածներ եւ այն մտահոգութիւնը կայ, որ ապագայում կրկին վերածւել կուռքերի: Այդ ցանկի մէջ էին նաեւ Բամիան (Bamiyan) հովտի քարաժայռերում քանդակւած Բուդայի երկու հզօր արձանները, որոնք մեծ հաւանականութեամբ կառուցւել էին 5-րդ կամ 6-րդ դարերում: Համաշխարհային բոլոր ջանքերով հանդերձ ֆանատիկ թալիբները դինամիտի ու տանկային համազարկերի օգնութեամբ ամբողջովին աւերեցին արձանները:

Հակահայկական վանդալիզմը՝ 20 եւ 21-րդ դարերում

«Երջանիկ են, բայց դա չեն գիտակցում աշխարհի այն ժողովուրդները, որոնք չունեն քաղաքակրթութիւններ կործանող հարեւաններ:»
(Ազգային Հարցի Եւ Գենոյիդի Ուսումնասիրման Կենտրոն, Հայոց Ցեղասպանութիւն: Պատճառներ ու դասեր, մաս 2, Երեւան, էջ 30)

Անկասկած, ամէն մի ազգի ճակատագիրը ոչ միայն պատերազմի դաշտում է որոշւում, այլ նաեւ առընչւում է այն պայքարին, որ մղւում է բոլոր բացասական ջանքերի դէմ, որոնք կատարւում են ոչնչացնելու կամ իւրացնելու մշակութային յուշարյանները եւ կեղծելու մշակոյթի պատմութիւնը: Անցած հարիւր տարւայ պատմութեան ընթացքում Հայաստանին մերձակայ երկրների տարածքներում, ինչպէս՝ Թուրքիայում, Ադրբեջանում եւ Վրաստանում տեղի են ունեցել բազում վանդալական ակտեր, ուր հայկական բազմաթիւ գեղարւեստական ու պատմա-մշակութային արժէքներ ներկայացնող յուշարձաններ ու ստեղծագործութիւններ, ինչպէս՝ վանքեր, եկեղեցիներ ու աղօթատեղիներ, խաչքարեր ու տապանաքարեր ենթարկւել են քայքայման եւ ոչնչացման, ընդհանրապէս՝ քաղաքական ու ցեղապաշտական պատճառներով:
Այսօր եւս Հայաստանի հարեւան երկիրներում (Թուրքիա, Ադրբեջան եւ Վրաստան) հայկական յուշարձանները միտումնաւոր ու ծրագրւած, ուղղակի իշխող պետութեան կազմակերպութեամբ կամ իշխանութեան անտարբերութեան ներքոյ ոչնչացւում են ու ենթարկւում՝ պատմութեան ամենադառն ու չափազանց անմարդկային վանդալիզմին:
Իրանը միակ բացառութիւնն է, ուր Իսլամական յեղափոխութիւնից յետոյ ի մասնաւորի այս վերջին տարիներում, պետութեան կողմից հայկական մշակոյթի յուշարձանները յատուկ ուշադրութեան են արժանացել, այնպէս որ՝ պետութիւնը իրանահայերի կառուցած թէ' աշխարհիկ, եւ թէ' հոգեւոր շինութիւնները իր հովանաւորութեան եւ հսկողութեան տակ առնելով՝ նորոգում եւ պահպանում է, ու այսպիսով՝ փրկում դրանք կործանումից: Այս ուղղութեամբ կարելի է յիշել Նոր Ջուղայի հայկական կառոյցներն ու Ատրպատականի Ս.Թադէոս առաքեալի, Ս.Ստեփանոս Նախավկայի ու Ծործորի Ս.Աստւածածին վանքերը: Այսպէս է, որ Ս.Թադէոս առաքեալի վանքը վերանորոգւում է կառավարութեան առաջարկով եւ ներգրաււում՝ ԻՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից հովանաւորւող համաշխարհային արժէք ունեցող յուշարձանների շարքը:
Հակահայկական վանդալիզմը ծաւալով այնքան Ընդարձակ է, որ մինչեւ իսկ ոչ-հարեւան երկրներում, ինչպէս Ռուսաստանում, կարելի է հանդիպել դրա պարզ օրինակներին: Ինչպէս վերջերս (2005-ի դեկտեմբերի 26-ին), Կոմի Հանրապետութեան մայրաքաղաք Սիկտիւկարի փողոցներից մէկում տեղադրւած հայկական մի խաչքար աւերման ենթարկւեց:

Աղբիւրներ
- Հայերէն բացատրական բառարան, Ստ.Մալխասեանց
- Ռուսաստանում կրկին հայկական յուշարձան է աւերւել

- Buddha statues in Afghanistan are completely destroyed

- Buddhas of Bamiyan
- Kristallnacht
- Looting’s Devastating Legacy
- Vandalism
- Vandals

Այս յօդւածը նաեւ տպագրւել է Ալիք օրաթերթում:
«Ալիք» Յունիսի 10, 2006 (Ա. բաժին)
«Ալիք» Յունիսի 11, 2006 (Բ. բաժին)
«Ալիք» Յունիսի 12, 2006 (Գ. բաժին)

Ադրբեջանական վանդալիզմ

Բաքւի հրէա-քրիստոնէական գերեզմանոցի ոչնչացումը՝ Ադրբեջանի հակահայկական քաղաքականութեան բնորոշիչ գիծը

Ծանօթութիւն
Մոնտինսկոյէ (Montinskoe) կամ Մոնտինօ գերեզմանատունը Բաքւի հնագոյն գերեզմանատներից է, որը գտնւում է մայրաքաղաքի կենտրոնի մօտ, Նարիմանովսկի շրջանի Մոնտին գաղութում: Մոնտինսկոյէն ունենալով շուրջ 80 հեկտարանոց տարածութիւն՝ մի մեծ գերեզմանատուն է, որտեղ մեծ մասամբ թաղւած են հայեր, ռուսներ ու հրեաներ եւ ինչու չէ նաեւ՝ մի խումբ ադրբեջանցիներ: Այս իմաստով դա կարելի է համարել բազմազգ մի գերեզմանոց: Այսօր նախկին հայ Բաքւեցիները, որոնք Ղարաբաղեան պատերազմի տարիներին ստիպւած թողել եւ հեռացել են Ադրբեջանից, թաղւած ազգականներ ունեն այդ գերեզմանատանը: Այնտեղ կային բազմաթիւ հին գերեզմաններ, որոնցից շատերը պատկանում էին 1890-ական թւականներին: Հայ բաքւեցի փախստականները վկայում են, որ Մոնտինի հայկական գերեզմանները հէնց հեռւից տարբերւում են միւսներից, քանի որ նրանք մեծ խաչեր են կրում իրենց վրայ:

Հոգատարութիւն թէ ձեւականութիւն
2003-ի յունւար ամսին Բաքւի քաղխորհուրդը յայտարարեց, որ մայրաքաղաքի վերակառուցման ծրագրին կից՝ Նարիմանովսքի շրջանում կառավարութեան կողմից կառուցւելու է 50 մետր լայնութեամբ մի մայրուղի, որը կանցնի Մոնտինսկոյէ գերեզմանոցի մի հատւածից, ուստի՝ հարկաւոր է այդ մասի գերեզմանները տեղափոխւեն մի այլ վայր: Յայտարարութիւնը առաջին անգամ տրւեց 2003-ի յունւարին, որը հրատարակել էին տեղական թերթերում եւ նաեւ փակցրել՝ գերեզմանատան մուտքերին: Սոյն յայտարարութեամբ Բաքւի իշխանութիւնները շեշտել էին, որ միայն մինչեւ ապրիլի 1-ը այդ գերեզմանատանը թաղւած մարդկանց ազգականներին հնարաւորութիւն կտրւի ննջեցեալների վերայուղարկաւորման խնդրանքով դիմեն քաղխորհուրդ: Իշխանութիւնները հաւատացնում էին, որ դիմողները կարող են վերաթաղել ազգականների աճիւնները նոյն գերեզմանատան այլ հատւածում կամ մի ուրիշ գերեզմանոցում:
Պարզապէս, վերոյիշեալ ճանապարհաշինութեան ծրագիրը սպառնում էր գերեզմանատան տարածքի մէկչորրորդից մինչեւ մէկերրորդին, որտեղ կային բազմաթիւ գերեզմաններ, որոնցից շատերը 1890-ականներին էին պատկանում: Բայց նրանք այդ մայրուղու շինութիւնը համարում էին չափազանց կարեւոր, անհրաժեշտ եւ անխուսափելի՝ պատճառաբանելով, որ մայրուղու գոյութիւնը բաւական օգտակար կը հանդիսանայ Նարիմանով շրջանի ինքնաշարժների երթեւեկութեան բարելաւման գործում: Ալի Նասիրովը, որ վերայուղարկաւորման ծրագրի պաշտօնական պատասխանատուն էր, Մոնտինի գերեզմանատան տեղափոխման աշխատանքները համարում էր շատ նորմալ՝ յիշեցնելով, որ 1980-ական թւականներին նման կարգաւորութեամբ տեղափոխել էին Չեմբերիքանդի գերեզմանոցը: Նոյն տեսակետի տէր եր Բաքւի քաղաքապետ Հաջիբալա Աբութալիբովը:
Այդ օրերում Բաքւի իշխանութիւնները ձեւացնում էին, որ առանձնայատուկ հոգս են տանում սոյն գերեզմանոցում թաղւած աճիւնների վերայուղարկաւորման գործում եւ հաւաստիացնում էին, որ բաւական ջանքեր են թափել՝ կապեր հաստատելու ննջեցեալների ազգականների հետ, որոնք բնակւում են երկրից դուրս: Բայց շատ պարզ էր, որ այդ հանգամանքներում հայ յուղարկաւորւածների հարազատներին անհնար էր Բաքու այցելել, չնայած նրանք լուրջ մտահոգ էին գերեզմանների ճակատագրով: Նրանք այն Բաքւեցիներն էին, որ 15-20 տարի առաջ ստիպւած եղան իրենց կեանքը փրկելու համար՝ թողնել այդ քաղաքը ու փախչել երկրից դուրս:
Պարզ էր, այսպէս ասած՝ հոգատարութիւնները միայն կեղծ ձեւականութիւններ էին: Նրանք կամենում էին ոչնչացնել Բաքւի հայութեան անցեալի բոլոր հետքերը, բայց նաեւ գիտէին, որ հարկաւոր է խուսափել ռուս եւ հրեայ համայնքների հակազդեցութիւնը գրգռելուց, քանի որ ռուսերն ու հրեաները ազդեցիկ դեր են խաղում աշխարհի քաղաքականութեան ասպարէզում, այնպէս որ՝ նրանց հակազդեցական դիրքորոշումը վտանգի կենթարկի Ադրբեջանի շահերը: Միգուցէ եթէ Մոնտինսկոյէն զուտ հայկական լինէր, կարիքը չզգացւէր նման ցուցամոլութիւնների: Միթէ բացի այն է, որ Մոնտինսկոյէ գերեզմանատան հայկական գերեզմանները արդէն շատ վաղուց ենթարկւել էին սրբապղծութեան ու աւերածութեան: Չէ՞ որ գերեզմանատան նկատմամբ իրագործւած վանդալիզմը սկսւել էր հէնց Ղարաբաղեան պատերազմի տարիներից: Ուրեմն՝ պետութիւնը ո՞ր հայկական գերեզմանն էր կամենում փրկել ու տեղափոխել:

Վանդալիզմը վաղուց էր սկսւել
Բոլոր նրանք, ովքեր այցելել են այդ գերեզմանատունը (պատերազմի տարիներից մինչեւ 2003 թւականը) վկայել են իրագործւած դառն բարբարոսութիւնն ու վանդալիզմը: Ֆէլիքս Քորլին (Felix Corley), «Keston News Service»-ի խմբագիրը, 2001 թւականին այցելեց Մոնտին գերեզմանատուն: Նա ականատես լինելով իրագործւած վանդալական ակտերին՝ ուղղւած հայկական գերեզմաններին, այսպէս է գրել մի յօդւածում. «Այստեղ Բաքւի Մոնտին գերեզմանատան յետին մուտքերից մէկն է ու այն գլխաւոր բաժինը, որտեղ հայերն են թաղւած: Անմիջապէս պատերից այն կողմ ակնյայտ է դառնում գերեզմանոցի աւերածութիւնը: Գերեզմանաքարերը տարօրինակ ձեւով մի կողմ են թեքւել, ջարդւել կամ մէջտեղից կոտրւել են: Միայն թէ երբ մտնում ես գերեզմանատուն, աւերածութեան աստիճանը պարզւում է...»: Նա յետոյ շարունակում է. «Բաքւի ադրբեջանցիների ու հայերի միջեւ ծագած լարւածութիւնից մէկ տասնեակ տարի է անցել, բայց քաղաքի այս լուռ անկիւնը դեռ իր մէջ է պահում ինտերցեղային դաժան ատելութեան սպիները: Մուտքի աջ ձեռքից, որտեղ հայկական գերեզմաններն են սկսւում, աւերածութեան անխիղճ շաւիղը շարունակւում է մինչեւ ադրբեջանական, ռուսական եւ հրէական բաժինները»: Նա աւելացնում է. «Իւրաքանչիւր հայկական գերեզման սիստեմատիկ կերպով ենթարկւել է աւերածութեան, այնպէս որ՝ շիրմաքարը տեղից շարժել, կոտրատել, ինչ-որ գրւածքներով այլանդակել էին, ննջեցեալի անունը անընթեռնլի էին դարձրել, եւ նրա վրայ փակցւած ձւաձեւ նկարը, որ մի ժամանակ տարածւած էր խորհրդային գերեզմանոցներում, պղծել էին»: Նա վկայում է բազմաթիւ գերեզմանների մասին, որոնց մասնաւորապէս փորել էին միգուցէ այն նպատակով, որ «ստորացնեն աճիւնը» կամ կողոպտեն գերեզմանում գտնւող այն «ոսկեղէն կամ զարդեղէնը, որ ասում են՝ իբր թէ հայերը թաղում են ննջեցեալի հետ»:
Իսկ յօդւածի վերջում նա այսպէս է գրում. «Վերադարձին, երբ տաքսու մէջ նստած այդ բարձունքից դէպ ներքեւ՝ քաղաքի կենտրոնն էինք սլանում, պատկերացնում էի այն խուժանը, որ ցեղային բախումների թէժ ժամանակ մոլեգնութեամբ այստեղից դէպի վեր է բարձրանում: Նրանք դարպասներից ներս են նետւում ու ձեռքի մէջ առած երկաթէ նիգերով, տապարներով, կամ ինչ-որ բանով յարձակւում գերեզմանների վրայ, համառօտակի կարդում այդ դժբախտի անունը, որը թաղւած է ներքեւում եւ յետոյ հայ լինելու պարագայում՝ կատաղութիւնը թափում շիրիմաքարի վրայ, այնպէս որ՝ ասես նա է մեղաւոր այն չարիքների համար, որոնք իրագործւել էին Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմում»:
«Զինւորի մայր» հասարակական կազմակերպութեան նախագահ Գրետա Միրզոյեանը 2002 թւականին, երբ «Հարաւային Կովկասի Կանայք» գիտաժողովի շրջագծում գտնւում էր Բաքւում, գերեզմանատան այցելելու հնարաւորութիւն էր ստացել: Նա վերադառնալուց յետոյ՝ նշել էր. «Փաստօրէն, այլեւս գերեզմանոց չկայ, եւ ուստի՝ արդէն փրկելու բան չի մնացել»: Նա ասել էր. «Այն մասը, որտեղ հայկական գերեզմաններն էին գտնւում, ամբողջովին ոչնչացւած է: Ոչ մի հայկական գերեզման չի պահպանւել, իսկ այնտեղ աճող հին մեծ ծառերը կտրել են: Դեռ աւելին՝ ակնյայտ էր, որ այնտեղ բուլդոզերներ են աշխատել»: Միրզոյեանը տեղեկացնելով Հայաստանից եկած ադրբեջանցի փախստականների ճամբարի մասին, որը գտնւում եր գերեզմանոցի կողքին, համոզւած էր, որ այդ փախստականները նոյնպէս շատ գերեզմաններ են պղծել ոսկէ զարդեր կամ ոսկէ ատամնապսակներ գտնելու յոյսով:

Հայկական գերեզմանների անորոշ վիճակը
Ըստ իրաւապաշտպանների՝ քաղաքի իշխանութիւնները վերոյիշեալ մայրուղու կառուցման նախնական աշխատանքները կատարում էին չափազանց արագ ընթացքով, այնպէս որ՝ սա սպառնում էր հայկական գերեզմաններին- իհարկէ, եթէ գերեզման մնացած լինէր: Բաքւի իշխանութիւնները նախատեսում էին վերայուղարկաւորման ծրագիրը շարունակել մինչեւ սոյն տարւայ ապրիլի 1-ը եւ ըստ երեւոյթին, այդ թւականից յետոյ ոչնչացման էին ենթարկելու հայկական եւ ռուսական գերեզմանները Նարիմանեան գերեզմանատանը՝ պատճառաբանելով «նրանց լքւածութիւնը՝ աւելի քան 12 տարիների ընթացքում»: Մինչեւ ապրիլի սկիզբը յաջողւեց նրանց տեղափոխել գերեզմանատան մի մասը: Մի յօդւածում, որ այդ օրերում հրատարարկւել էր ադրբեջանական «Զերկալօ» օրաթերթում, նշւած էր, որ արդէն 200 գերեզմաններ տեղափոխւել են Գովսանի, Վոլչի Վորոտա, Գարախչուր, 8-րդ Կիլոմետրի եւ Սաբունչի գերեզմանատները:
Բայց դեռ հայկական գերեզմանների խնդիրը լուծւած չէր: Ադրբեջանցի եւ հայ իրաւապաշտպանները զգուշացնում էին, որ հայկական գերեզմանները քանդելու դէպքում՝ անխուսափելի կը լինի միջազգային այն սկանդալը, որ ուղղւելու է Ադրբեջանի դէմ վանդալիզմի մեղադրանքով: Ստեղծւած իրավիճակը աւելորդ լարւածութեան պատճառ կարող էր դառնալ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ: Այդ օրերին, Ադրբեջանի Իրաւապաշտպան Կենտրոնի տնօրէն Էլդար Զէյնալովը պնդելով սոյն ծրագրի յետաձգման կարեւորութիւնը՝ առաջարկել էր միջազգային կազմակերպութիւնների, մասնաւորապէս Կարմիր Խաչի միջազգային կոմիտէի աջակցութեամբ, Բաքւում թաղւած հայերի ու ռուսների աճիւնները տեղափոխել Հայաստան եւ Ռուսաստան՝ վերայուղարկաւորման համար: Ի պատասխան այդ բոլոր հակազդեցութիւնների՝ ադրբեջանցիները պաշտօնապէս յայտարարեցին, որ հայկական, ինչպէս նաեւ ռուսական ու հրէական գերեզմանները պահպանւելու են, գերեզմանատան այն բաժնում, որտեղ ճանապարհաշինութիւն չիկատարւելու:

Բաքուն դեռ պնդում է ոչնչացնել քրիստոնէական գերեզմանոցը
Վերջերս ականատես էինք, թէ ինչպէս շուրջ երեք տարի այդ դէպքերից անց կրկին հնչում էին նման շշուկներ՝ Բաքւի «քրիստոնէական հին գերեզմանատան» ոչնչացման կապակցութեամբ: Համաձայն 2006-ի փետր. 20-ի լրատւութիւններին եւ հիմք ունենալով Բաքւի «Ռէալնի Ազերբայջան»-ի թերթի տւած տեղեկութիւնների՝ «Բաքւի քաղաքագլուխ Հաջիբալա Աբութալիբովն սկսել է ոչնչացնել քրիստոնէական հին գերեզմանատունը, որը գտնւում է քաղաքի կենտրոնի Մոնտինօ շրջանում», քանի որ «գերեզմանոցի տարածքը յատկացւելու է քոթեջների, նորակառոյցների եւ առանձնատների կառուցման համար»: Աբութալիբովը մայրաքաղաքի վրդովւած ռուս բնակիչներին, որոնք վանդալիզմի հերթական ալիքը դադարեցնելու պահանջով դիմել էին քաղաքապետարանին, հաւաստիացրեց, որ գերեզմանը քանդելու եւ նրա տեղ նոր մայրուղի կառուցելու հրամանը արձակել է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւը:
«Ազատ Հայք» հայկական բարեգործական կազմակերպութիւնը փետր. 24-ին հնչեցրած մի յայտարարութեամբ՝ աշխարհի բոլոր ադրբեջանցիներից ու Ադրբեջանի քաղաքացիներից պահանջեց միջամտել գործին, որպէսզի դադարեցնեն քրիստոնէական յուշարձանների ոչնչացման ընթացքը՝ այդ երկրում եւ սատար լինեն Բաքւի այդ գերեզմանոցի Ուղղափառ, Կաթոլիկ եւ Հայ Առաքելական եկեղեցիներին պատկանող քրիստոնեայ ննջեցեալների աճիւնների տեղափոխման աշխատանքին:

Արդէն պարզ է, որ հայկական գերեզմանատների ոչնչացումը Ադրբեջանի պետական քաղաքականութեան կարեւոր մասն է կազմում: Ամենապարզ փաստն այս խօսքի Հին Ջուղայի գերեզմանատան վանդալական ակտերն էին: Ականատես էինք, թէ ինչպէս 1998 թ.-ի դէպքերին ադրբեջանցիները գնացքով էին տեղափոխում Ջուղայի գերեզմանաքարերի ու խաչքարերի ջարդ ու փշուր արած բեկորները: 2005-ին նրանք Ջուղայի մնացած քարերը ոչնչացնելու նպատակով՝ օգտւեցին զինւորական ուժից:
Այդ բոլորը ցոյց է տալիս, որ այդ վանդալութիւնները կատարւել են պետական հնարաւորութիւններով: Եւ ահա տեսնում էնք, թէ ինչպէս նրանք «մայրաքաղաքի վերակառուցման» պատրւակով փորձում են քանդել Բաքւի քրիստոնէական յուշարձանները: Իսկ այս բոլորի նպատակը՝ պատմական փաստերի խեղաթիւրելն ու հայերի գոյութեան բոլոր վկայութիւնները անհետացնելն է:

Աղբիւրներ
- Անհանգստացնում են հանգուցեալներին- մեծանում է մտահոգութիւնն Ադրբեջանում գտնւող հայկական գերեզմանատների համար

-Բաքւի իշխանութիւնները մտադիր են ոչնչացնել հայկական եւ ռուսական գերեզմանները

- Բաքւի քաղաքապետը ոչնչացնում է հին քրիստոնէական գերեզմանոցը

- Բաքւում քանդում են քրիստոնէական գերեզմանները, որպէսզի առանձնատներ կառուցեն

- Armenian charity seeks azeri help to relocate christian remains from Baku

- Baku Cemetery Controversy

- Baku's Armenians No Longer Rest in Peace

- Baku Seems to Realize

­- Mayor of Baku destroys old Christian cemetery

- Plan on construction of road crossing armenian cemetery in Azerbaijan has existed since soviet times

Այս յօդւածը նաեւ տպագրւել է Ալիք օրաթերթում:
«Ալիք» Մայիսի 22, 2006

Մեծ Եղեռնի 91-ամեակին նւիրւած լուսանկարչական ցուցահանդէս

Հ.Բ.Ը միութեան երիտասարդ արհեստավարժների նախաձեռնութեամբ կազմակերպւել է մի լուսանկարչական ցուցահանդէս նւիրւած հայոց ցեղասպանութեան 91-ամեակին, որտեղ հայ լուսանկարիչներն ու լուսանկարչութեամբ հետաքրքրւողներն առիթն են ունեցել մասնակցելու եւ ներկայացնելու Մեծ Եղեռնի կապակցութեամբ նկարահանւած լուսանկարներ:
Ցուցահանդէսը, որ բացումը կատարւեց ուրբաթ, մայիսի 12-ին, երեկոյեան ժամը 7-ին, շարունակւելու է 6 օր տեւողութեամբ: Հետաքրքրւողները կարող են այցելել Հիւսիսային Օսթադ Նէջաթօլլահի պող. համար 276 հասցէն, կ.յ. ժամը 6-ից 9-ը:

Ուրախ եմ յայտնելու, որ ինձ եւս վիճակւեց մասնակցել այս ցուցահանդէսին ներկայացնելով մի լուսանկար, որ նկարահանել էիմ այս տարւայ ապրիլ 24-ի Թեհրանահայութեան բողոքի քայլարշաւից:

Եւս պիտի յայտնեմ, որ շուտով հէնց այդ նպատակին յատկացւած մի կայքէջում պիտի տեղադրւի իմ նկարահանած լուսանկարներից մի քանիսը:

Ցեղասպանութեան զոհերի յիշատակի օրւայ կապակցութեամբ

91 տարի է անցել 20-րդ դարի առաջին ցեղասպանութեան ոճրագործութիւնից: Այն ոճիրը որը իրագործւեց ծայրայեղ մոլեռանդ պանթուրքիստ վայրագների ձեռքով Օսմանեան կայսրութեան օրոք:
Այօ, խօսքը գնում է հայերի ջարդին որը ցաւօք դեռ մնացել է անպատիժ, չնայած ճանաչւել ու դատապարտանքի է ենթարկւել Եւրախորհուրդի եւ տարբեր երկրների ու կազմակերպութիւնների կողմից:
Ականատես ենք թէ ինչպէս Թուրքիան դեռ հերքում է իր ձեռքով իրագործւած ոճիրը եւ խեղաթիւրում պատմութիւնը: Տեսնում ենք թէ ինչպէս Թուրքիայի պետութիւնը կոտորածի տարիներից սկսեալ մինչ այսօր, հիմք ունենալով իր պատմական վանդալական քաղաքականութեան փորձել է ոչնչացնել, չէզոքացնել կամ «թուրքացնել» հայկական պատմամշակութային բոլոր ժառանգութիւններն ու յուշարձանները որոնք գտնւում են երկրի տարածքներում:
Թերթելով Ադրբեջանի վերջին մի քանի տասնեակ տարիների պատմութեան էջերը անդրադառնում ենք թէ ինչպէս Ադրբեջանի կառավարութիւնը ընդօրինակելով Թուրքիայի պանթուրքիստական ու հակահայկական քաղաքականութիւնը փորձել է ջնջել ու տեղահան անել հայ բնակչութեան ու ոչնչացնել կամ «աղւանացնել» հայոց յուշարձանները: Դրա փաստն է Ղարաբաղեան պատերազմի տարիներին իրագործւած սարսափելի վայրագութիւններն ու ինչու չէ նաեւ հայկական եկեղեցիների ու գերեզմանների ոչնչացումը- ամէնապարզ օրինակն՝ Հին Ջուղայի գերեզմանոցի աւերումն եր:
Այօ, թուրքերը եւ ազերիները փորձում են հերքել իրականութիւնը դիմելով պատմութեան խեղաթիւրման ու մշակութային ջարդի:

Բայց ին՞չ է մնում մեզ
«միանալ» ու «համախմբւել» մի դրօշի ներքոյ պայքարելու մեր արդար իրաւունքների անունից:

Եւ ահա Ապրիլի 24-ին պահանջատէր իրանահայութիւնը խմբւելով այդ դրօշի ներքոյ բողոքել է

«ԹՈՒՐՔԻԱ, ԸՆԴՈՒՆԻՐ, ԸՆԴՈՒՆԻՐ»
«ՄԻՈՒԹԻՒՆ, ՊԱՅՔԱՐ, ՅԱՂԹԱՆԱԿ»
«ՆԱՀԱՏԱԿՆԵՐ ՄԻԼԻՈՆ ՈՒ ԿԷՍ, ՁԵՐ ԱՐԻՒՆԸ ԿԱՆՉՈՒՄ Է ՄԵԶ»

«ՊԱՅՔԱՐ, ՊԱՅՔԱՐ, ՄԻՆՉԵՒ ՅԱՂԹԱՆԱԿ»
«ՄԱՀ ԹՈՒՐՔ ՖԱՇԻԶՄԻՆ»

Ձեզ եմ ներկայացնում մի քանի պատկերներ թեհրանահայութեան բողոքի ցոյցից:

Տարւայ մարդը

«Քրէական յանցագործը Ադրբեջանում հռչակւել է տարւայ մարդ:» Արմէնպրես, 16 Փետրւարրի 2006

Ըստ հրատարակւած լուրերի՝ Ադրբեջանի «Գորշ Գայլեր» կուսակցութիւնը տարւայ մարդ է հռչակել մարդասպան Ռամիլ Սաֆարովին, որը 2004-ի Փետրւարին Բուդապեշտում կացնահարել եր հայ սպայ Գուրգէն Մարգարեանին: Հունգարական ոստիկանութեան տւեալների համաձայն, Սաֆարովը քնած ժամանակ կացնով ու դանակով հարւածել ու սպանել եր Մարգարեանին:
Հետաքրքիր մարդիկ են ադրբեջանցիները: Աշխարհում, համարեա թէ բոլոր ազգերի մէջ, ընդունւած է որ, միայն այն անձնաւորութիւնները կարող են արժանանալ հերոսի կամ տարւայ մարդու կամ նման կոչումների, որոնք մարդկային մասշտաբով ընդունւած ինչ-ինչ դրական բնորոշների տէր են ու յարակից չափանիշերի համաձայն ճակատագրական դեր են խաղացել իրենց ժողովուրդի ու հայրենիքի համար:
Բայց, ըստ երեւոյթի՝ Ադրբեջանում նման տիտղոսների թեկնածուն կարող են դառնալ մասնաւորապէս քրէական աշխարհի մեծ դեմքերը կամ ահաբեկիչները: Այսինքն հերոսը պիտի լինի քրէական հանցագործ եւ առնւազն մարդասպան: Իսկ մարդասպան լինելու համար, անհրաժեշտ է լինել չափազանց դաժան ու լեցուն անմարդկային ու կենդանական ոգով, այնպէս որ նա զոհացուն սպանութեան պիտի ենթարկի ոչթէ աւանդական միջոցների համաձայն (օրինակ ասենք դանակահարելով կամ հրացանաձգութեամբ), այլ սադիստիք ու բարբարոսական մեթոդներին դիմելով (գերազանցւում է կացնահարութիւնը):
Այստեղ մի շատ կարեւոր հարց է առաջանում, արդեօք այդ ժողովուրդը չունի հերոսական մի մարդկային մոդելային կերպար, որ մի մարդասպանին կոչում է տարւայ մարդ:

Անբառ Բարբառանք

Կոչ Թուրքիայի բնապաշտպանութեան նախարարութեան

Ովքեր ընթերցել են «Թուրքիայի ֆաշիստական քաղաքականութեան հետքերը գիտութեան աշխարհում» վերնագրով տպագրւած յօդւածը Ալիք օրաթերթի թիւ 246 (20 նոյեմբերի 2005) համարում, արդէն գիտեն, թէ ինչպէս Թուրքիայի բնապաշտպանութեան նախարարութիւնը փորձել է անւանափոխման ենթարկել հայկական եղջերուի եւ խոյի գիտական անունները (հերթականութեամբ Capreolus capreolus armenus եւ Ovis armeniana), քանի որ դրանք պարունակում են իրենց մէջ armen արմատը եւ սա հակասում է թուրք միասնութեան:
Յիշատակելի է, որ բացի այս երկու կաթնասուններից՝ կան բազմաթիւ այլ կենդանի արարածներ՝ պատկանող տարբեր կենսաբանական դասերի ինչպէս բակտերիաների, թթխմորների, բորբոսների ու սունկերի (թէ միկրոսկոպիկ եւ թէ մակրոսկոպիկ), բոյսերի, միջատների, կակղամորթների, ձկների, սողունների, թռչունների եւ կաթնասունների, որոնց գիտական անունները ունեն arminius, armenius, armenium, armenia, armeniaca, armeniacum, armeniacus բառերն: Բոլոր այս բառերը տալիս են «հայկական» կամ «ծիրանագոյն» իմաստը: Օրինակ՝ մի տեսակ կակղամորթ, որ գտնւում է Աւստրալիայի ծովային տարածքներում ունի Cypraea armeniaca գիտական անունը, քանի որ նրա պատիչ կեղեւը ծիրանագոյն է, կամ հայկական մողէսը իր Darevskia armeniaca գիտական անւամբ, ապրում է Հայաստանում ի մասնաւորի նրա հիւսիս եւ հիւսիս-արեւելեան շրջաններում, ինչպէս նաեւ հարաւային Վրաստանում, արեւմտեան Ադրբեջանում ու Թուրքիայում:
Հարկ եմ համարում հետեւեալ ցանկով յիշել վերոյիշեալ դասերից մի քանի տեսակների անունները, թէ ընթերցողի տեղեկութեան համար եւ թէ որպէս կոչ թուրք քաղաքական գործիչներին, թէ ինչքան ծանր եւ դժւար գործընթած է ունենալու այս «երկպառակիչ» անունների վերափոխման աշխատանքը, նկատի ունենալով, որ յարակից արարածներից շատերը գտնւում են ներկայ Թուրքիայի կամ շրջակայ երկրների տարածքներում:

Շարունակութիւն....

Թուրքիայի ֆաշիստական քաղաքականութեան հետքերը՝ գիտութեան աշխարհում

Մի առ ժամանակ առաջ, երբ ինտերնետում ինչ-որ յօդւածներ էի որոնում կենդանաբանութեան կապակցութեամբ, ի մասնաւորի վայրի անասունների, հանդիպեցի մի շատ հետաքրքիր վերնագրի՝ «Թուրքիան վերափոխում է կենդանիների երկպառակիչ անունները»:
Սա էր վերնագիրը այն յօդւածի որում ըստ BBC News-ի (մարտի 8, 2005)՝ Թուրքիան ասել էր. «Անւանափոխման է ենթարկում այն երեք կենդանիներին, որոնք գտնւում են իր երկրի տարածքում՝ հերքելու նպատակով դրանց կապակցութիւնները Քուրդստանին կամ Հայաստանին»:
Թուրքիայի բնապաշտպանութեան նախարարութիւնը պնդելով, որ նախկին անունները հակասում են թուրք միասնութեան Րոյտերին ասաց. «Ցաւօք՝ Թուրքիայում կան ուրիշ շատ անասնատեսակներ, որոնք նոյնպէս անւանակոչւել են չարակամութեամբ: Այնքան բացայայտ է այդ չարակամութիւնը, որ մինչև իսկ մեր երկրում գտնւող կենդանիներին անւանել են թուրք միասնութեանը հակասող կոչումներով»:
Ըստ որոշ թուրք պաշտօնեաների՝ նման անուններն օգտագործւում են՝ պատճառաբանելու, որ հայերը կամ քրդերը ապրել են այն տարածքներում, ուր կան յարակից անասունները:
Իհարկէ, ուրախալի է, որ թուրք պաշտօնեաները, ըստ երևոյթին, այնքան էլ յիմար չեն գտնւել, որ վերոյիշեալ կենդանիներին՝ համայնքին վտանգաւոր լինելու պատճառաբանութեամբ բնաջնջման ենթարկեն եւ միայն փորձել են թրքացնել նրանց անունները:
Ահա այդ դժբախտ անասունները.
1- Թուրքիայի քուրդստանի տարածքներում ապրում է Կարմիր աղւէսի (red fox) մի տեսակ, որի ճանաչւած գիտական կամ լատին անունն է Vulpes vulpes kurdistanica, բայց Թուրք քաղաքապետերի յամառումով՝ նրան պիտի կոչել միայն Vulpes vulpes:

2- Հայկական եղջերուն (Armenian Deer) գիտական աշխարհում ճանաչւած է որպէս Capreolus capreolus armenus, բայց սոյն նախարարութեան համաձայն՝ նրան պիտի անւանել Capreolus capreolus capreolus:

3- Հայկական խոյը ունի Ovis armeniana գիտական անունն, որին անւանափոխելով՝ թուրքերը ճանաչելու են Ovis orientalis anatolicus, այսինքն՝ Անատոլեայի արևելեան խոյ:

Նշենք, որ կենդանաբանութեան ասպարէզում ամէն մի անասուն իր տեղական, անգլերէն կամ ֆրանսերէն կոչումներից բացի, պիտի ունենայ մի գիտական կամ լատին անուն:
Թուրք քաղաքապետերը դեռ չգիտեն կամ չեն ուզում ընդունել, որ գիտական անունների ստուգումը այնքան էլ հեշտ ու հասարակ չէ, որ մի օրում, այն էլ քաղաքական ինչ-ինչ պատճառներով փորձեն կատարել ինչ որ կամենում են: Կենդանաբանական անւանակոչման համաշխարհային յանձնաժողովը (համառոտ՝ ICZN կամ International Commission on Zoological Nomenclature) միակ պաշտօնական մարմինն է այս գործում: Սոյն յանձնաժողովը պատասխանատու է նախատեսելու և կարգաւորելու այն համակարգը որով ամէն մի կենդանի պիտի ունենայ իր անօրինակ և համաշխարհային չափանիշով ընդունւած անունը: Ըստ ICZN-ի՝ քաղաքական պատճառներով անւանափոխումները չեն թոյլատրւում:

Այս յօդւածը նաեւ տպագրւել է Ալիք օրաթերթում:

«Ալիք» Նոյեմբերի 20, 2005